De Kirgiz Turken hebben een unieke epos, de "Manas", ook bekend als "de epos-oceaan" vanwege de omvang van het werk en de diepgang wat inhoud betreft. Het beslaat een periode van 1000 jaar in de geschiedenis van het Kirgische volk. Niet de Indische "Makhabkharata" is 's werelds uitvoerigste epos. Dat is de Manas, ook waar het volume betreft. want je hebt zo'n 2,5 keer zoveel Makhabkharata-tekst nodig om het volume van de Manas te vullen. De Manas is vijf keer groter als de Perzische Shahname en maar liefst 20 keer groter dan de Griekse "Ilias" en "Odyssee" samen.

De Manas epos bestaat uit drie delen en is vernoemd naar de belangrijkste held van het verhaal, de legendarische Manas, de stoere held en gekozen leider van zijn stam in hun strijd tegen buitenlandse bezetters. De onderzoekers M. Auezov and A. Bernshtam dateren het begin van de Manas tussen de 6de en 8ste eeuw van onze jaartelling. De epos is ontstaan gedurende vele eeuwen en over de middeleeuwen oraal overgeleverd door ze zogenaamde Manaschi's. Generatie op generatie hielden zij het verhaal in leven. De Manaschi's droegen het omvangrijke Epos gedurende meerdere opeenvolgende avonden voor. Aangezien iedere Manaschi zijn eigen stijl en interpretatie ontwikkelde, bestaat er geen definieve versie van het werk. De manuscriptenafdeling van de Nationale Wetenschappelijke Academie van Kirgizstan herbergt zo'n 60 verschillende versies, waarvan die van Sagymbay Karalayev en Sagynbay Orozbakov de bekendste zijn.

De eerste vermelding van Manas in geschreven vorm stamt uit het einde van de 15de eeuw. Dit is het manuscript "Majmu At-Tavarikh" (collectie historische essays), van Saif ad-din, de zoon van de Akhsikant heerser Shah-Abbas. Het manuscript maakt geen melding van de epos maar des te meer over de belangrijkste held van het verhaal, Manas. Is hij in de epos een legendarische held, in dit manuscript worden zijn daden als historische gebeurtenissen neergezet in de Iraanse (Farsi) taal door Saif Ad-din Akhsikendi en zijn zoon Nooruz Mohamed.

Kern van het verhaal is de strijd van de Turkse Kirgiz-stam waartoe Manas behoort, tegen de Kalmaks (etnisch Mongools, aanhangers van het Boeddhisme). De eerste opgetekende migraties van deze Mongoolse boeddhisten had plaats in het midden van de 15de eeuw. Gedurende deze tijd bezette de Kalmaks een groot territorium van de Altai tot de westkust van het Baikalmeer. Hun plundertochten hielden ze van de buitenwijken van Peking tot in West Turkestan. En ze vochten schier eindeloze gevechten met de Kirghizen. De setting van de Manas epos is niet alleen een verslag van deze strijd, maar ook de spiegel van tal van belangrijke gebeurtenissen in de wereldgeschiedenis: het Rijk van de Hunnen, de grote Turkse Khanaten, het Khanaat van de Yenisei Kirgiz, de staat van de Karakhanids.

Naast de ruim 60 verschillende versies van de Nationale Wetenschappelijke Academie van Kirgizstan zijn er nog tal van andere versies van de Manas bekend. Allen vallen in grote lijnen binnen het volgende raamwerk:

MANAS I
Het eerste deel van de trilogie verhaald over Manas zelf.

Dit is het begin van de oude legende
Hoogste tijd er mee te beginnen
Het verhaal van de oude tijden
Er is net tijd genoeg ze te herinneren

We zullen veel spreken over de onverschrokken Manas
De herinnering doet ons energiek vertellen over Manas
Waarom niet beginnen
Met het verhaal van jullie voorvader?

Hoe kunnen we de legende
van onze voorvader onbesproken laten
Gebeurtenissen die we sinds de ouden tijden kennen
Zullen nu onderzocht worden

Ontelbare jaren zijn inmiddels voorbij gegaan
Geboeid aan kettingen
Snel als de wervelwind
Wegrennend zodra we een vijand zagen

De man, dapper als een tijger
is gestorven
Wie was hij
als hij geen held was?

Ontelbare mensen zijn gestorven
Al deze eeuwen!
Sinds die tijd
Werd de zee droog en veranderde in een woestijn

Bergtoppen die in de lucht staken
Zijn verdwenen en werden kuilen.
Het aantal mensen op aarde
verminderde!

Het eerste deel van de epos gaat over de geboorte en jeugd van Manas tot het moment dat zes detachementen van de Kalmaks binnendrongen in het stamgebied.

In de versie van de grote Manaschi Sagynbay Orozbakov heet het dat niemand ze weerstaan kon en ze alle meisjes roofden.
De terreur van de Kalmaks is ongekend. De vader van Manas, Jakyp genaamd, wordt zonder de minste aanleiding gevangen genomen en puur uit sadistische genoegens mishandeld, want de Kalkmaks ranselden alle oude mannen. Manas pikt het niet langer en begint met een groep vrienden de vrijheidsstrijd. Buiten de historische gebeurtenissen wordt tevens de betekenis van vriendschap en menselijkheid beschreven.

MANAS II
Het tweede deel beschrijft het leven van de zoon van Manas, Semetey. Hij bouwt het rijk dat zijn vader grondvestte uit. In deel twee komen de vele aspecten van het leven, de sociale, economische, politieke situatie en relaties met andere staten aan bod.

MANAS III
Het derde deel gaat over de dappere Seitek, zoon van Semetey, wat goed en slecht is en de zorg voor het welzijn van de mensen. De heldendaden van historische Turkse figuren als Mode Shanyu (Ogus-Khan), Bars-Bek, Buur-Khan en anderen komen overeen met die van de legendarische helden uit de Manas epos.

De Kozakse geleerde Vallkhanov noemde de Manas in de 19de eeuw de "Ilias" van de nomadenstammen. Geleerden verschillen echter van mening omtrent de exacte ontstaansgeschiedenis. Plaatsen Auezov en Bernshtam de Manas tussen de 6de en 8de eeuw van onze jaartelling, volgens Yunusaliev zou de Manas in de 10de of 11de eeuw zijn ontstaan. Terwijl Jirmunsky meent dat de belangrijkste gebeurtenissen in de Manas epos naadloos aansluiten met de geschiedenis van de Oyrat-Kalmyk agressie tegen de Kirgizen in de 17de en 18de eeuw.

De Manas bevat tal van historische data welke gevonden wordt in de schriftelijke herinneringen van de Middeleeuwen, data omtrent verschillende staten, verschillende regionen in de wereld, rivieren en meren, steden, etnische namen etc. Zo staan er in de Sagymbay Karalayev's versie de namen van 113 staten, landen en volkeren, 530 steden, dorpen, gebieden en rivieren in Europa, Azië en Afrika. De Manas heeft dan ook grote betekenis als authentieke bron voor de geschiedenis. De epos verhaalt over ideeën, gebruiken, filosofie en tradities in verschillende periodes en eeuwen.

De epos bezingt de waarden die hetzelfde zijn voor alle mensen: sociale rechtvaardigheid, eerlijkheid, waardigheid, menselijkheid, zorg voor anderen, respect voor de rechten van de ander, tolerantie, een vreedzame samenleving met buurlanden, de hoop op een betere toekomst.

Het Mausoleum van Manas

In de Kirgisische Talas vallei bevind zich de "Manastin Kumbuzu", het Mausoleum van Manas. Het is geen groot gebouw en meet slechts 4,38 x 4,48 meter en wordt bekroond met een dubbele koepel. De buitenste in de vorm van een 16-ribbige bilaterale pyramide. De binnenste koepel is lancetvormig.

Het prachtige Mausoleum bevind zich aan de oever van de Kenkol rivier, niet ver waar deze uitmond met de Talas aan de voet van een heuvel die "Manastin Chokusu" (de observatiepost van Manas) wordt genoemd. Op de top van de heuvel bevinden zich de ruinenes van een fort uit de 13de-14de eeuw n.Chr. Er bevind zich een oude begraafplaats uit de Hun periode (I - IV eeuwen n.Chr.) nabij het mausoleum. Ook werden er potscherven uit de 12de-13de eeuw en de 17de-19de eeuw nabij het mausoleum gevonden.

Volgens de populairste versie van het verhaal werd dit mausoleum gebouwd door de echtgenote van Manas, Kanikey. Zij bevool dat niet de naam van Manas maar van een vrouw werd gebeiteld op het mausoleum. Officieel om de vijanden van haar man op een verkeerd spoor te zetten en zo het lichaam van haar echtgenoot te behoeden voor vernietiging. Maar ook hier bestaat een andere versie: Kanikey had liever niet dat de ontelbare vriendinnetjes die Manas tijdens zijn leven kende, aan zijn graf zouden komen wenen. In 1946 deden M.E. Masson en G.A. Pugachenkova een uitvoerige studie naar het mausoleum. De resultaten werden in 1950 gepubliceerd onder de titel "Kumbuz (Ghumbez) van Manas". Ze concludeerde dat het Mausoleum in 1334 n.Chr. werd gebouwd. Latere wetenschappers die het Mausoleum bestudeerden, delen hun opvatting.

Een ander verhaal verteld dat het Mausoleum niet door Kanikey, maar door zoon Semetey werd opgericht op de plek waar pa stierf in een gevecht. En dan is er nog het verhaal dat Manas ook nog een tijdje in het Mausoleum zou hebben gewoond voor hij door zijn vijanden werd gedood. Het zijn slechts enkele van de vele verhalen over Manas, in de 20ste eeuw verzameld door wetenschappers als V.A. Kallaur, V.V. Bartold, B.P. Denike, P.P. Ivanov, M.E. Masson, A.M. Belenitski, A.N. Bernshtam, B.M. Zima en G.A. Pugachenkova.

Er zijn meerdere plaatsen in de Talas vallei verbonden met gebeurtenissen uit de epos. Zo bevond zich hier het legerkamp van Manas waar zijn zoon Semetey werd geboren.

IN ENGLISH: "Till now in the Talas valley there are the mountain and the cave of Manas, the poplar of Manas, the gorge of Manas. One can find there the plane tree of Kanikey, Aichurek's grove and Chachikeys gorge. Chachikey was Semetey's wife. There is a feeding rack and tethering post and turned-to-stone heart of Ak-Kulu, the stallion of Manas. Many other objects created by human hand or by nature are also connected with Manas."

The talent of "manaschis" is an endowment having its own sacred mystery. Only a person, who had a rich spiritual inner world, who knew aspirations of his people, their legends, tales, family-trees, traditions and customs, who had a gift of certain mysterious, magic force, could be a genuine "manaschi".

Traditionally, manaschis chanted in yurtas (traditional felt tens of the nomadic Kirgiz) for special occasions (weddings, 40 days after a child's birth), and at festivals and other important gatherings.
They enthralled their audience with tales of Manas, his coterie and their deeds. Strong constitution enabled manaschis to intone for hours.
They illustrated the vicissitudes of the narrative by drifting into a trance, swaying, gesturing with their hands and expressing nuances with their faces.
During the narrative, the bards wove themes, created characters and improvised lines to comment on their times. Essentially, manaschi's were performance artists, the first rappers.
Because of the free-styles of the bards, there is no definitive version of Manas.

The folk tales keep the names of the first famous manashis: Singerson of Yryman, comrade-in-arms of Manas, singer Jaisan. It is known that later the narrating skill was developed by Tolubay-Synchy (con- noisseur) and Toktogul-singer (14-th century), the trilogy was essentially enriched by the narrator Mohamed Nooruz, who's father Saif Ad-din Akhsikendi wrote in the 16th century the first written evidence of the Manas epos. In the Farsi language.

The names of the succeeding great manaschis, who lived in the 19-the century, are well known: Keldibek- son of Baryboz, Balyk (Bekmurat) son of Kumar, Naimanbay - son of Balyk, Tynybek son of Japy, Choyuke - son of Omur.
In the 20-th century the creative work of manaschis was continued by Sagynbay son of Orozbak (1867-1930), Sayakbay - son of Karaly (1894- 1971), Togolok Moldo (Balymbet Abdrahmanov, 1860-1942), Shapak - son of Rysmende (1863-1956), Moldobasan - son of Musulmankul (1883- 1961) and others.

Ch. Valikhanov was the first scientist who wrote down an episode of the epos "Manas" and named it the pearl of the folk oral creations of Kirgiz people. It happened in the 50-s of the 19th century, when he travelled round the Issyk-Kul lake. The scientist recorded the episode "Funeral repast for Koketay" and translated it into the Russian language. This translation was published in 1904.

In the 60-s of the 19-th century the Russian scientist academician V. Radlov recorded a brief version of the epos from unknown manaschis, translated it into German and published in 1885, the first Kirgiz version of the epos was published at the same time. The Hungarian scientist Almashi also contributed to recording of the epos, he wrote and published one of the episodes in 1911. In 1898, in the city of Kazan Tynybek's version of the episode from "Semetey" was issued in the Kirgiz Language, in the Arabic letters.

In 1903 the first sound (audio) record was made, version of Kenje Kara.

A lot of work had been done in this aspect during the Soviet time. In the 1920-s the first part of the epos, narrated by Sagynbay Orozbakov and some other manaschis' tales were recorded. From 1940-s most of the recordings were issued in special editions.

Considerable contribution to comprehensive studies and publica- tion of the epos "Manas" was made by the following famous scientists and writers; M. Auezov, K. Rakhmatullin, A. Bernshtam, S. Abramzon, V. Jir- munsky, K. Miftakov, 0. Jakishev, B.Yunusaliyev, A. Tokombayev, T.Sy- dykbekov, Ch. Aitmatov, B. Kerimjanova, R. Kydyrbayeva, H. Kara- sayev, Z. Bektenov, S. Musayev, K.Asanaliyev and others.

At present time young scientists continue to study different problems connected with the epos.

Separate parts and abstracts of the epos "Manas" have been translated and published in English, German, French, Dutch, Russian, Turkish, Kazakh, Uzbek, Mongolian and other languages. The full version of the epos is being translated into Chinese for publication, the version recorded by V. Radlov has been published in Turkey.

In Kirgizstan to the 1OOO-th anniversary in 1995, the academic version of the epos (8 volumes) and a number of scientific and popular articles were published.

The facade of the mausoleum of Manas has a monumental portal with an entrance arch and corner pillars. The portal of the bulging is richly decorated with carved terracota slabs. Three other walls have no decorations.

There is a window in each side-wall. The windows are proved with decorative lattice made of ghanch (the local kind of plaster). The floor inside the mausoleum is paved with baked bricks. The carved decorated tiles covering the portal of the building make up alternating-wide and narrow ornamental stripes. Some of the patterns decoratig the mausoleum look very much like the Kirgiz national patterns. The geometrical patterns are quite simple: eight-pointed stars, eight-petalled rosettes, circles and so on. Some of them inherent to Kirgiz applied arts.

There are also two stripes of epigraphical ornament on the portal containing the historical data and religious inscription. The religious inscription is made in so called "cufic style" (an ancient angular form of the Arabic alphabeth). It reiterates the word "al-mulk" (power, rule) being an abbreviated version of a pies ejaculation "The power belongs to Allah". An artisan who made the mold for the tiles with this word didn't know the language so the word runs not from right to left as it should in the Arabic but vice versa.

The other inscription made in "divani" style is of the exceptional importance. It runs as follows: "This is the majestic mausoleum of the virtuous, chaste, modest (and so on, and so on) and the most glorious of women Kenizek-Khatun, the daughter of the Emir Abuka.." Further the inscription glorifies numerous virtues of Kenizek-Khatun and the construction of the mausoleum, didn't survive. There remained only the last word- "Four" and the name of the month-"Ramadan".

The date of the construction of this mausoleum was determined on the basis of paleographical analysis of the inscription and architectural analysis of the mausoleum itself. The style and calligraphy of the inscription containing the historical data have close analogies with the inscriptions on the other architectural monuments of Central Asia constructed in the second quarter of the XIV-th century A.D.

M.E. Masson and G.A.Pugachenkova came to the conclusion that the Mausoleum known as the "Ghumbez of Manas" was built in the year of 1334 A.D. Other scientists who studied the Mausoleum share their opinion.

Mausoleum of the "Ghumbez of Manas" type were wide spread in the North regions of Central Asia, i.e. in Khorezm, Ferghana, Kirgizstan and also in South Kazakhstan. On the territory of Kirgizstan (and especially in the Talas valley) mausoleums of such type were built also in the XV - XIX centuries and even in the beginning of the XX-th century A.D.

There are several mausoleums of the same kinds as that one named "Ghumbez of Manas" in the Talas valley. Not far from Djambul there is the Mausoleum "Babadji-Khatun" which dates back to the X-XI-th centures A.D., and there is Ghumbez Sulpukor on the bank of the Karakol near the Aral village and several others.

The "Ghumbez of Manas" served as a model for numerous mausoleums of local aristocracy built in Talas valley in the XVIII - XIX centuries A.D. Mausoleum made of adoby or baked bricks follow the same pattern imitating dimensions and shape of the "Ghumbez of Manas" and even copiing the damages inflicted by the time on this building. For example there are such mausoleums as Ghumbez Ozoke situated not far from Kenaral village, Arzymat's Mausoleum in the Kumushtak gorge, mausoleums situated at the cemetery near the Orlovka village and some others. All of them are close replicas of the "Ghumbez of Manas".