Ahmed Yesevi. In Nederland is er een moskee in Tiel naar hem genoemd. Leraar Ahmed onderwees de mystieke leer van de Alevi's (volgelingen van kalief Ali): Dat deed hij niet in de naar hem vernoemde moskee in Tiel, maar in Khorasan. In Türkistan is een universiteit naar Ahmed Yesevi venoemd, Niet zonder reden. Acht eeuwen geleden al trokken mensen van heinde en verre naar dit vergelegen oord, waar deze mysticus een geslaagde synthese tussen shamanisme en islam introduceerde welke een massale opbloei van de spirituele ontwikkeling veroorzaakte.

De kort geleden geheel gerestaureerde graftombe van Ahmed Yesevi (1103-1166) te Yesi op een postzegel van Kazachistan

Dat was in de tijd van dat de Selçuk-Turken het leiderschap van de islam overnamen van de Arabieren. Tot op heden bewijzen de gebouwen uit deze periode het hoge niveau dat de architectuur bereikte onder de Selçuks. Als heersers bleven de Selçuks trouw aan de oude traditie, democratisch in hun relatie met de mensen en altijd bereid om persoonlijk naar hun wensen en grieven te luisteren. Het waren oprechte moslims die zich omringde met de beste mensen, Zo liet minister Nizamul Mulk de beroemde universiteit van Bagdad bouwen waar de grote mysticus en filosoof al-Ghazali een leerstoel kreeg. Nizamul betaalde ook een maandsalaris aan Omar Khayyam, zodat deze in plaats van astrologische berekeningen te maken, zich aan zijn dichtwerk kon wijden. De grote mysticus en 'uitvinder' van de draaiende derwisjen Mevlana Rumi werd door een Selçukkoning persoonlijk naar Konya genodigd.

De Selçukleiders hadden weinig op met de verfijnde arabische theorieën omtrent de allermooiste namen voor Allah. Ze beschouwden het arabische haremleven als een zegening en hadden ook nog interesse in kunst, wetenschap en literatuur. Wars van alle religieuze haarkloverij en fanatiek schriftgewroet bloeide onder de Selçuks de mystieke kant van de islam als nooit tevoren. Hoewel geloofsfanaten met allerhande citaten probeerden aan te tonen dat muziek eigenlijk niet in overeenstemming zou zijn met de geloofsleer, ontstond in deze tijd de sufi-muziek. Werken van tijdloze schoonheid en diepgang. Muziek die tot op heden kultuur- en religieoverstijgend de harten van de mensen weten te beroeren.

In volstrekte vrijheid bloeide de mystieke leer van de Alevi's van Yesevi en die van de grote dichter Mevlana Rumi. Geloof is op de allereerste plaats een zaak van het hart, leerde Yesevi. Voorafgaande aan werkelijk succes en vooruitgang komen belangrijkere zaken als vriendschap, respect en nederigheid. Het trof de gelovigen diep in hun hart. De invloed van Yesevi en Mevlana duurt tot op heden onverminderd voort.

Yesevi werd geboren in Sayram, een stad ten oosten van het huidige Çimkent in Kazakhistan; Na zijn vaders dood ging hij naar Yesi waar hij leerling werd van Arslan Baba, een voormalig student van Imam Reza. Na Arslan Baba gaat Yesevi naar Bukhara om door Cheik Yusuf Hemedani te worden ingewijd in de geheimen van de tasavvuf en weer terug te keren naar Yesi, waar hij in het jaar 1166 sterft.

De islam van Ahmet Yesevi heeft weinig van doen met het geloof van de conservatieve moslimfilosofen. Ahmet Yesevi zal in een korte periode gigantische groepen gelovigen aanspreken met zijn vier principes, bekend als de Vier Deuren: Seriat, Tarikat, Marifet en Hakikat. Rechtvaardigheid, Orde, Wijsheid en Waarheid. Aan een Yesevi Zikr, de sprirituele oefening, doen mannen en vrouwen mee. Al snel wordt de bedenker verdacht gemaakt. Maar hij was zeker geen "fanatic who helped inspire modern-day crime". Zijn werk, oraal doorgegeven tot ze als Divan-i Hikmet in de 15de eeuw werd opgeschreven, laten zien dat je best een goede moslim kunt zijn zonder alle voor-islamitische waarden overboord te gooien. Het is dankzij deze opvattingen dat verschillende shamanistische tradities tot op de huidige dag zijn blijven bestaan.

Wat zeker bijdroeg tot zijn enorme populariteit onder de Turkse stammen was dat Yesevi zich niet in het voor de gewone man en vrouw onverstaanbare Arabisch of Persisch, maar gewoon in het Turks uitte.

Ahmad Yesevi stierf in 1166 na Chr. Een van zijn leerlingen was Lokman Perende, die op zijn beurt weer Haci Bektash als leerling krijgt. Niet de minste, want Bektash, waarvan als geboortedatum respectievelijk 1209 en 1247 wordt genoemd, was een afstammeling van kalief Ali. De Velayetname verteld ons dat Haci Bektash oorspronkelijk uit Nishapur in Iran kwam en in Turkistan bij Lokman studeerde en zich uiteindelijk in het Anatolische Sulucakarahöyük zou vestigen. Het principe van de Vier Deuren van Tesevi is de basis van de de leer van Haci Bektash Veli. Hij voegde tien makams aan elke Deur toe.

Zijn volgelingen werden bekend als Bektashi. Zo ronde de 15de-16de eeuw, zeg maar twee eeuwen na de dood van Haci Bektash werd zijn leer gesystematiseerd door de Bektashi derwish Balim Sultan. Uit deze tijd stammen veel van de tradities van de Bektashi-order.

Tijdens de Selçuk regering ontstonden er overal kleine rijkjes van Atabegs, Selçuk officieren die als regenten onafhankelijke dynastieën creëerden. Om slechts een paar van dit soort vrijstaten te noemen Damascus, Mesopotamia, Azerbaijan en Luristan (in Iran). De grootste was die van de Khwarizm, die hun macht op een bepaald moment van de grenzen van het Selçukrijk tot India weten uit te breiden. Ze heerste over practisch heel Iran, Khurasan, Afghanistan, Transoxiana en Ghazna, tot de dynastie in 1231 werd afgeslacht door Genghis Khan.

Turkse stammen als de Bozok en Kayi vluchten drie jaar eerder onder hun leider Suleyman Shah westwaards naar de Selçuks. Bijna in veiligheid verdrinkt de aanvoerder in 1228 als hij de Eufraat probeert over te steken. Zoon Ertugrul krijgt een stuk land in Anatolië voor de vluchtelingen toegewezen. Op weg naar dit gebied raken ze betrokken bij een oorlog en helpen de Selçuks aan de overwinning. Als dank ontvangt Ertugrul een aanzienlijk beter gebied, rond Bursa, grenzende aan Byzantium. De Selçuks hebben weinig bezwaar als Ertugrul zijn gebied ten koste van de Byzantijnen begint uit te breiden. Zoon Osman zal naamgever worden van een nieuwe Turkse dynastie, de Osmanen, die in 1924 van de troon worden verdreven door de tegen het Sultanale gezag rebellerende millitair Mustafa Kemal Atatürk.

© by Mohamed el-Fers
home